Παραγωγικός Εθνικισμός: Προτεινόμενη λύση ή παγίδα κοινωνικού αποκλεισμού;

Εισαγωγή: Συνεχίζοντας την έρευνα και την ανάλυση για τις μορφές του εθνικισμού ας δούμε από κοντά μια έννοια που έχει αρχίσει να κατακλύζει το δημόσιο διάλογο τις τελευταίες μέρες αυτή του “παραγωγικού εθνικισμού”. Στη θεωρία, όλα μοιάζουν ιδανικά: καινοτομία, ανάπτυξη, πρόοδος. Στη διεθνή βιβλιογραφία, ο “παραγωγικός εθνικισμός” είναι ένας όρος που περιγράφει μια θετική, δημιουργική δύναμη.

Βασίζεται στην πολιτική της συμπερίληψης και στοχεύει στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού και την ενίσχυση της αξιοπρέπειας του πολίτη, εστιάζει στην ανάπτυξη, την πρόοδο και την ευημερία του έθνους-κράτους, μέσω της οικονομικής παραγωγής, της καινοτομίας, της κοινωνικής συνοχής και της ενδυνάμωσης των πολιτών.

Όμως, η πολιτική κρίνεται στην πράξη και στις λέξεις που επιλέγει κανείς. Όταν η “ανάπτυξη” καταλήγει να παντρεύεται με όρους κατηγοριοποίησης τότε οφείλουμε να αναρωτηθούμε: Ποια Ελλάδα ονειρευόμαστε; Αυτή που ανοίγει ορίζοντες ή αυτή που επιβάλλει «ρόλους»; Γιατί προφανώς και δεν υπάρχει άνθρωπος που θα ταχθεί κατά της ανάπτυξης, της στήριξης της παραγωγής, της προόδου. Το ζητούμενο και ο διάβολος πίσω από τις λεπτομέρειες είναι πως θα επιτευχθεί η πρόοδος. Με στήριξη των νέων επιχειρήσεων, των αγροτών/κτηνοτρόφων που χρησιμοποιούν τις νέες τεχνολογίες, των νεοφυών ιδεών ή με τεχνητούς διαχωρισμούς;

Η Παγίδα του «Κοινωνικού Προκαθορισμού»: Η χρήση του όρου «παραγωγικός εθνικισμός» κρύβει έναν κίνδυνο που οι προοδευτικοί και σκεπτόμενοι πολίτες οφείλουν να εντοπίσουν αμέσως. Πίσω από το μανδύα του ενδιαφέροντος για την παραγωγή, την ανάπτυξη, τη δημιουργία, συχνά αναδύεται ένας ιδιότυπος κοινωνικός αυτοματισμός. Εδώ έγκειται η μεγάλη διαστρέβλωση: Ενώ ο παραγωγικός εθνικισμός οφείλει να απελευθερώνει το ανθρώπινο δυναμικό, στον εγχώριο δημόσιο λόγο εργαλειοποιείται για να επιβάλει αυτό που η επιστήμη ονομάζει “αρνητικό εθνικισμό”. Δηλαδή, μια πολιτική που χρησιμοποιεί την παραγωγή ως πρόσχημα για να ταπεινώσει και να αποκλείσει κοινωνικές ομάδες. Για να έχουμε σαφέστερη εικόνα αρκεί να θυμηθούμε το παλαιότερο αφήγημα της ΝΔ του «ψυκτικού από το Περιστέρι» – τη λογική, δηλαδή, που λέει ότι η μόρφωση είναι «πολυτέλεια» και ότι τα παιδιά της εργατικής τάξης πρέπει να περιοριστούν σε συγκεκριμένα επαγγέλματα για το «καλό της οικονομίας».

Ως Πολιτική Επιστήμονας, γνωρίζω ότι ο εθνικισμός ιστορικά έχει χρησιμοποιηθεί για να φιμώσει τις κοινωνικές διεκδικήσεις στο όνομα μιας υποτιθέμενης εθνικής συναίνεσης. Ως εκ τούτου, όταν η έννοια της "παραγωγικότητας" χρησιμοποιείται για να ντύσει ιδεολογικά τον κοινωνικό αποκλεισμό, παύει να είναι παραγωγική και γίνεται οπισθοδρομική. Δεν χρειαζόμαστε έναν εθνικισμό που "μοιράζει ρόλους" με βάση την καταγωγή, αλλά μια εθνική στρατηγική που επενδύει στην καθολική πρόσβαση στη γνώση.

Ο Πατριωτισμός της Συμπερίληψης: Αντίθετα, ο πατριωτισμός δεν χρειάζεται κανένα για να είναι δημιουργικός. Ο Πατριωτισμός της Ευθύνης, το «πνεύμα του Λαού» δεν χωρίζει τους πολίτες σε κατηγορίες.

Ο Πατριωτισμός της Ευθύνης μπορεί αν δείξει ότι στην Ελλάδα του 2026 χρειαζόμαστε μια κοινωνία που μορφώνει τα παιδιά της για να γίνουν ό,τι ονειρεύονται, όχι για να γίνουν «γρανάζια» ενός δήθεν παραγωγικού δόγματος που θυμίζει τις πιο σκοτεινές μέρες της δεξιάς διακυβέρνησης. Είναι αναγκαίο, ειδικά, σήμερα όταν η νέα γενιά βλέπει γύρω της “μαύρο” και αδιέξοδα να δώσουμε πίσω στα παιδιά την ελπίδα και το χαμόγελο, την πίστη ότι μπορούν να επιλέξουν όποιο όνειρο και δρόμο θέλουν και να πετύχουν, είτε θέλουν να γίνουν επιστήμονες, είτε αγρότες, είτε κτηνοτρόφοι ή υπάλληλοι.

Η «Δημοκρατική Γροθιά» ως Ασπίδα: Η απάντηση στην άβυσσο της ακροδεξιάς και στον τεχνοκρατικό ελιτισμό είναι η Δημοκρατική Γροθιά. Είναι η συλλογική δέσμευσή για κοινωνική συνοχή, για μια κοινωνία που ούτε “ωθεί” αλλά, κυρίως, ούτε “απωθεί” τους ανθρώπους, για μια Πολιτεία που θα σέβεται τον πολίτη, όποιο επάγγελμα κι αν επιλέξει, για μια Ελλάδα όπου όλοι θα έχουν θέση ο επιστήμονας, ο χειρώνακτας, ο αγρότης, ο κτηνοτρόφος, ο υπάλληλος.

ΥΓ: Η ανάλυση αυτή αποτελεί μέρος της συνεχιζόμενης έρευνάς μου για τις σύγχρονες μορφές εθνικισμού στην Ευρώπη του σήμερα. Η διάκριση μεταξύ του παραγωγικού εθνικισμού της συμπερίληψης και του αρνητικού εθνικισμού του αποκλεισμού είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε τις προκλήσεις της νέας εποχής.